Szalunek – co to jest? Rodzaje szalunków i ich zastosowanie

Szalunek, nazywany również deskowaniem, to tymczasowa forma lub konstrukcja stosowana podczas wykonywania elementów betonowych i żelbetowych. Nadaje mieszance betonowej projektowany kształt i wymiary oraz utrzymuje ją podczas betonowania i początkowego dojrzewania betonu. Szalunki wykonuje się m.in. z drewna, sklejki, stali i aluminium. Mogą być tradycyjne lub systemowe, rozbieralne albo tracone, a ze względu na zastosowanie wyróżnia się m.in. szalunki fundamentowe, ścienne, słupowe i stropowe.

Wybór odpowiedniego rozwiązania nie sprowadza się jednak do pytania: drewniany czy systemowy? Trzeba uwzględnić rodzaj wykonywanego elementu, jego geometrię, obciążenia pojawiające się podczas betonowania, wymaganą jakość powierzchni betonu oraz organizację robót.

Szalunek w skrócie

Co to jest szalunek i do czego służy?

Szalunek tworzy formę, w której układana jest mieszanka betonowa. Jego zadaniem jest utrzymanie jej w odpowiednim miejscu i nadanie wykonywanemu elementowi geometrii określonej w projekcie.

Nie jest więc wyłącznie „opakowaniem na beton”. Podczas betonowania musi przenieść obciążenia wynikające m.in. z ciężaru i parcia mieszanki betonowej oraz sposobu prowadzenia prac. Konstrukcja szalunku powinna zachować odpowiednią geometrię, sztywność i stateczność.

Dobrze wykonany szalunek musi również umożliwiać prawidłowe ułożenie zbrojenia oraz zachowanie wymaganej otuliny zbrojenia.

W przypadku powierzchni, które pozostaną widoczne, znaczenie ma jeszcze jedna rzecz: szalunek wpływa na wygląd gotowego betonu. Układ płyt, połączenia, szczelność i jakość powierzchni roboczej mogą być widoczne po rozszalowaniu.

Szalunek a deskowanie – czy to to samo?

W praktyce budowlanej szalunek i deskowanie są często używane jako określenia tego samego rozwiązania. Z kolei „szalowanie” oznacza wykonywanie formy przed betonowaniem.

Określenie „deskowanie” dobrze oddaje tradycyjną technologię wykonywania form z desek. Współczesne szalunki nie muszą być jednak drewniane. Wykorzystują także sklejkę, stal, aluminium oraz gotowe systemy składające się z wielu współpracujących elementów.

Dlatego w branży można spotkać równolegle określenia:

• szalunek,
• deskowanie,
• szalowanie,
• system szalunkowy,
• system deskowań.

Nie ma więc potrzeby traktowania szalunku i deskowania jako dwóch całkowicie odrębnych technologii.

Z czego robi się szalunki?

Nie każdy szalunek jest konstrukcją zbitą z desek bezpośrednio na placu budowy. Materiał zależy od technologii, rodzaju wykonywanego elementu oraz tego, czy dane rozwiązanie ma być wykorzystywane wielokrotnie.

Drewno

Deski i elementy drewniane stosuje się przede wszystkim w tradycyjnych szalunkach wykonywanych na budowie.

Ich zaletą jest możliwość dopasowania konstrukcji do konkretnego elementu i nietypowych kształtów. Takie deskowanie wymaga jednak przygotowania, docinania i łączenia poszczególnych części na miejscu.

Sklejka szalunkowa

Sklejka może tworzyć powierzchnię mającą bezpośredni kontakt z mieszanką betonową.

Stosuje się ją zarówno w deskowaniach przygotowywanych indywidualnie, jak i jako poszycie wielu systemów szalunkowych.

Stal

Stal wykorzystuje się m.in. w ramach, podporach, ściągach i elementach łączących systemy szalunkowe.

Pozwala uzyskać dużą sztywność i umożliwia wielokrotne wykorzystanie elementów.

Aluminium

Aluminium pozwala zmniejszyć masę poszczególnych elementów. W niektórych systemach ułatwia to transport i montaż szalunku.

W praktyce jeden system może łączyć kilka materiałów. Przykładowo szalunek ścienny może mieć metalową ramę i poszycie wykonane ze sklejki.

Jakie są rodzaje szalunków?

Nie istnieje jeden uniwersalny podział szalunków. Można klasyfikować je według sposobu wykonania, możliwości ponownego wykorzystania, przeznaczenia lub sposobu przemieszczania.

Dlatego szalunek ścienny może być jednocześnie systemowy, rozbieralny i przestawny. Te określenia nie wykluczają się, ponieważ opisują różne cechy tego samego rozwiązania.

To rozróżnienie jest ważne. Popularne zestawienia często umieszczają obok siebie „szalunek systemowy”, „szalunek stropowy” i „szalunek tracony”, mimo że każde z tych określeń odpowiada na inne pytanie.

Szalunki tradycyjne

Szalunek tradycyjny wykonuje się na placu budowy z desek, belek, płyt lub innych odpowiednio dobranych elementów.

Takie rozwiązanie daje dużą swobodę przy wykonywaniu nietypowych kształtów. Wymaga jednak większego udziału pracy wykonywanej bezpośrednio na budowie.

Szalunki systemowe

Szalunki systemowe składają się z gotowych, współpracujących ze sobą elementów.

W zależności od systemu mogą obejmować m.in.:

• panele,
• ramy,
• dźwigary,
• podpory,
• głowice,
• zamki i łączniki,
• ściągi,
• rozpory.

Ich istotną zaletą jest powtarzalność oraz możliwość wielokrotnego wykorzystania. Systemy mogą być przeznaczone np. do wykonywania ścian, słupów albo stropów.

Szalunki tracone

Szalunek tracony pozostaje w wykonywanej konstrukcji po betonowaniu. To właśnie ta cecha odróżnia go od deskowania rozbieralnego.

Nie należy więc automatycznie utożsamiać szalunku traconego z jednym materiałem czy funkcją izolacyjną. Istotne jest to, że po wykonaniu elementu forma nie jest demontowana.

Szalunki specjalne

Przy dużych i powtarzalnych konstrukcjach wykorzystuje się również systemy umożliwiające przemieszczanie deskowania wraz z postępem prac.

Należą do nich m.in. szalunki:

• przesuwne,
• ślizgowe,
• przestawne,
• wznoszące,
• samowznoszące.

Takie rozwiązania znajdują zastosowanie przede wszystkim przy większych i bardziej wymagających realizacjach, np. wysokich budynkach lub obiektach inżynieryjnych.

Szalunek z desek – kiedy się go stosuje?

Mimo dostępności gotowych systemów tradycyjny szalunek z desek nadal jest wykorzystywany, szczególnie przy niewielkich, jednorazowych albo nietypowych elementach.

Forma jest przygotowywana bezpośrednio na budowie i dopasowywana do wymaganych wymiarów.

Samo zbicie kilku desek nie oznacza jednak jeszcze prawidłowo wykonanego szalunku. Konstrukcja musi zachować geometrię, być odpowiednio podparta i usztywniona oraz na tyle szczelna, aby podczas betonowania nie doszło do niekontrolowanej utraty zaczynu.

Czym różni się deska szalunkowa od zwykłej?

Określenie „deska szalunkowa” mówi przede wszystkim o przeznaczeniu materiału. Nie oznacza jednego, uniwersalnego rodzaju deski odpowiedniego do każdego deskowania.

Znaczenie mają jej parametry oraz stan. Przy wyborze materiału trzeba zwrócić uwagę m.in. na:

• wymiary,
• prostoliniowość,
• stan powierzchni,
• pęknięcia i inne uszkodzenia,
• możliwość wykonania szczelnych połączeń,
• wymagania wynikające z konkretnego zastosowania.

Krzywa, mocno uszkodzona lub przypadkowa deska może utrudnić uzyskanie właściwej geometrii elementu i odpowiedniej powierzchni betonu.

Jak zrobić szalunek z desek?

Nie istnieje jedna instrukcja odpowiednia dla każdego przypadku. Inaczej wykonuje się szalunek fundamentu, inaczej belki, schodów czy słupa.

Wspólna pozostaje podstawowa zasada: forma musi odwzorować geometrię projektowanego elementu, zachować ją podczas betonowania i bezpiecznie przenieść występujące wtedy obciążenia.

W praktyce trzeba więc wyznaczyć położenie elementu, przygotować i połączyć poszycie, odpowiednio je podeprzeć i usztywnić, a następnie skontrolować wymiary, piony, poziomy, szczelność i stabilność całej konstrukcji.

Dopiero prawidłowo przygotowany szalunek może być podstawą kolejnych prac.

Tradycyjne deskowanie czy szalunki systemowe?

Nie ma rozwiązania najlepszego w każdej sytuacji.

Szalunek tradycyjny daje dużą swobodę wykonania bezpośrednio na budowie. Systemowy pozwala natomiast wykorzystać gotowe elementy i powtarzalny sposób montażu.

Nie warto upraszczać tego porównania do stwierdzenia, że drewniany szalunek jest tani, a systemowy drogi. Przy pojedynczym prostym elemencie rachunek może wyglądać zupełnie inaczej niż przy wykonywaniu wielu takich samych ścian lub stropów.

Gdzie stosuje się szalunki?

Szalunki są potrzebne tam, gdzie mieszance betonowej trzeba nadać i utrzymać określoną geometrię podczas wykonywania konstrukcji.

Szalunki fundamentowe

Stosuje się je m.in. przy wykonywaniu ław, stóp oraz ścian fundamentowych.

Konstrukcja formy zależy od rodzaju fundamentu, warunków realizacji oraz technologii prowadzenia robót. Przy fundamentach szczególnie istotne jest zachowanie właściwego położenia i wymiarów elementu.

Więcej o samych rozwiązaniach fundamentowych opisujemy w poradniku Fundamenty w domach jednorodzinnych.

Szalunki ścienne

Tworzą powierzchnie ograniczające wykonywaną ścianę i muszą przenieść obciążenia działające podczas układania mieszanki betonowej.

W systemach ściennych wykorzystuje się m.in. panele, ramy, zamki, ściągi i rozpory. Istotne jest nie tylko utrzymanie odpowiedniej grubości ściany, ale również pionu oraz położenia całego elementu.

Szalunki słupowe

Służą do formowania pionowych elementów o określonym przekroju.

W zależności od rozwiązania można w ten sposób wykonywać słupy prostokątne, kwadratowe, okrągłe lub o bardziej nietypowych kształtach.

Szalunki stropowe

W przypadku stropu szalunek to znacznie więcej niż samo poszycie.

Typowy układ może składać się z:

poszycia -> dźwigarów -> głowic -> podpór.

Całość musi utrzymać wykonywaną płytę oraz obciążenia występujące podczas prowadzenia prac.

Sam przebieg realizacji opisujemy szerzej w poradniku Jak przebiega wykonanie stropu żelbetowego krok po kroku?.

Szalunki belek, schodów i innych elementów

Deskowanie stosuje się również podczas wykonywania belek, podciągów, schodów, wieńców, balkonów i innych elementów żelbetowych.

Przy nietypowej geometrii rozwiązanie może wymagać indywidualnego przygotowania.

Więcej o różnych elementach konstrukcji przeczytasz w artykule Elementy budowlane z żelbetu – konstrukcje monolityczne i prefabrykaty.

Z czego składa się szalunek?

Warto zapamiętać jedną rzecz: szalunek to nie tylko powierzchnia, która dotyka betonu.

W zależności od rodzaju konstrukcji lub systemu mogą występować w nim:

• poszycie – tworzy powierzchnię formowanego elementu,
• ramy lub dźwigary – nadają konstrukcji odpowiednią sztywność,
• podpory – przenoszą obciążenia,
• stężenia i rozpory – stabilizują szalunek,
• ściągi – stosowane m.in. w deskowaniach ściennych,
• zamki i łączniki – łączą poszczególne części systemu,
• głowice – wykorzystywane m.in. przy deskowaniu stropów.

Dobrym przykładem jest strop. Widoczna płyta szalunkowa jest tylko górną częścią całego układu przenoszącego obciążenia na podpory.

[GRAFIKA: budowa szalunku stropowego – poszycie, dźwigary, głowice, podpory]

Jakie wymagania powinien spełniać prawidłowy szalunek?

Prawidłowo wykonany szalunek musi zachować projektowaną geometrię elementu i bezpiecznie przenieść obciążenia występujące podczas wykonywania konstrukcji.

Przed betonowaniem sprawdza się przede wszystkim:

• wymiary i geometrię,
• pion i poziom,
• sztywność,
• stateczność,
• podparcie,
• szczelność,
• czystość powierzchni,
• prawidłowość połączeń elementów.

Nie chodzi przy tym wyłącznie o estetykę. Jeżeli szalunek przemieści się albo odkształci podczas betonowania, zmienić może się geometria wykonywanego elementu.

Ogólne wymagania związane z wykonywaniem konstrukcji betonowych określa PN-EN 13670 „Wykonywanie konstrukcji z betonu”.

Jak wygląda szalowanie krok po kroku?

Sposób wykonania szalunku zależy od rodzaju elementu. Inaczej przygotowuje się deskowanie stropu, inaczej ściany, słupa czy fundamentu. Niezależnie od zastosowanego rozwiązania można jednak wskazać kilka podstawowych etapów prac.

1. Przygotowanie i montaż szalunku

Prace zaczynają się od wyznaczenia położenia i wymiarów wykonywanego elementu zgodnie z dokumentacją. Następnie montuje się poszycie oraz elementy nośne i stabilizujące szalunek.

W przypadku deskowania tradycyjnego będą to np. deski, płyty, belki i podpory, a przy szalunkach systemowych gotowe panele, ramy, dźwigary, zamki, ściągi czy rozpory.

Konstrukcja musi być odpowiednio usztywniona i podparta. To ważne, ponieważ podczas betonowania szalunek jest obciążany mieszanką betonową i nie powinien się przemieścić ani odkształcić.

2. Kontrola szalunku i przygotowanie do zbrojenia

Przed kolejnymi pracami sprawdza się przede wszystkim wymiary i geometrię szalunku, piony i poziomy, stabilność, podparcie oraz szczelność połączeń. Wnętrze formy powinno być również oczyszczone.

Na tym etapie znaczenie ma dokładność. Błąd w ustawieniu deskowania może przełożyć się bezpośrednio na wymiary lub położenie gotowego elementu betonowego.

3. Montaż zbrojenia i przygotowanie do betonowania

W elementach żelbetowych kolejnym etapem jest wykonanie zbrojenia zgodnie z dokumentacją. Trzeba przy tym zachować wymagane rozmieszczenie prętów oraz właściwą otulinę zbrojenia.

Kolejność montażu deskowania i zbrojenia zależy od rodzaju konstrukcji. Nie zawsze najpierw wykonuje się cały szalunek, a dopiero później wkłada do niego zbrojenie. Część formy może zostać zamknięta dopiero po ułożeniu prętów i wykonaniu innych elementów przewidzianych w projekcie.

Przed betonowaniem kontroluje się więc cały przygotowany układ: szalunek, jego podpory i połączenia, zbrojenie oraz elementy, które po wylaniu betonu nie będą już dostępne.

Więcej o samym zbrojeniu opisujemy w artykule Zbrojenie w konstrukcjach żelbetowych – techniki i materiały.

4. Betonowanie, dojrzewanie betonu i rozszalowanie

Po przygotowaniu i kontroli szalunku oraz zbrojenia można rozpocząć układanie mieszanki betonowej. W czasie betonowania sposób jej podawania i zagęszczania nie powinien prowadzić do przemieszczenia lub uszkodzenia deskowania.

Po zakończeniu betonowania zaczyna się okres dojrzewania betonu. Konstrukcja wymaga wtedy zapewnienia odpowiednich warunków, o czym szerzej piszemy w poradniku Jak pielęgnować beton po ułożeniu i wylaniu?.

Rozszalowanie nie następuje automatycznie po określonej liczbie dni. Elementy deskowania i podpory można usuwać wtedy, gdy beton osiągnął właściwości pozwalające konstrukcji bezpiecznie przejąć występujące obciążenia. Termin zależy m.in. od rodzaju elementu, warunków dojrzewania betonu i wymagań dokumentacji.

Co wykonuje się najpierw – szalunek czy zbrojenie?

Nie ma jednej kolejności odpowiedniej dla każdego elementu.

W wielu przypadkach najpierw wykonuje się część deskowania, następnie układa zbrojenie, a później zamyka pozostałe powierzchnie formy.

Dobrym przykładem jest belka. Dolna część deskowania może być przygotowana przed montażem zbrojenia, natomiast kolejne powierzchnie formy wykonuje się w dalszym etapie.

Dlatego szalowanie i zbrojenie trzeba traktować jako powiązane etapy robót żelbetowych, których kolejność zależy od konstrukcji i przyjętej technologii.

Jeżeli zbrojenie jest już przygotowywane na podstawie dokumentacji, przydatny będzie również artykuł „Jak czytać rysunek zbrojenia?”. Tu po publikacji naszego nowego materiału dodałabym link wewnętrzny.

Kiedy można zdjąć szalunek?

Nie istnieje jedna liczba dni, po której każdy szalunek można bezpiecznie usunąć.

Moment rozszalowania zależy m.in. od:

• rodzaju elementu,
• funkcji konkretnej części deskowania,
• wytrzymałości osiągniętej przez beton,
• temperatury,
• warunków dojrzewania,
• rozpiętości konstrukcji,
• przewidywanych obciążeń,
• technologii,
• wymagań dokumentacji.

Ważne jest również rozróżnienie pomiędzy usunięciem bocznych części formy a usunięciem podpór spod elementu poziomego. W przypadku stropu są to dwie różne sytuacje.

Dlatego odpowiedź typu „szalunek zdejmuje się po X dniach” jest zbyt dużym uproszczeniem. Decyzja powinna wynikać z wymagań dotyczących konkretnej konstrukcji, a nie z uniwersalnej liczby dni znalezionej w internecie.

Czy szalunek wpływa na wygląd betonu?

Tak. Powierzchnia betonu w pewnym stopniu odwzorowuje powierzchnię formy, w której została wykonana.

Znaczenie mają m.in.:

• rodzaj poszycia,
• jego stan,
• miejsca łączenia płyt,
• szczelność,
• rozmieszczenie elementów mocujących,
• przygotowanie powierzchni.

Przy zwykłych elementach konstrukcyjnych może mieć to głównie znaczenie wykonawcze. Przy betonie architektonicznym układ deskowania może być natomiast świadomie projektowanym elementem wyglądu gotowej powierzchni.

Szalunek nie wpływa więc wyłącznie na kształt konstrukcji. Może wpływać również na finalny wygląd betonu.

Najczęstsze błędy przy wykonywaniu szalunków

Problemy pojawiają się często wtedy, gdy formę traktuje się jako prostą konstrukcję pomocniczą, której nie trzeba dokładnie kontrolować.

Do typowych błędów należą:

• niewłaściwe wymiary,
• brak pionu lub poziomu,
• niedostateczne podparcie,
• niewystarczające usztywnienie,
• nieszczelności,
• zabrudzenia wewnątrz formy,
• nieprawidłowe połączenia,
• uszkodzone poszycie,
• nieuwzględnienie obciążeń podczas betonowania,
• zbyt wczesne usunięcie deskowania lub podpór.

Dlatego kontrolę wykonuje się przed rozpoczęciem betonowania, gdy poprawienie ewentualnych błędów jest jeszcze możliwe.

Najczęstsze pytania o szalunki

Jakie są rodzaje szalunków?

Szalunki można klasyfikować według kilku kryteriów. Ze względu na sposób wykonania wyróżnia się m.in. tradycyjne i systemowe, ze względu na pozostawienie w konstrukcji – rozbieralne i tracone, a według zastosowania – m.in. fundamentowe, ścienne, słupowe i stropowe.

Czym różni się szalunek od deskowania?

W praktyce budowlanej określenia te są często stosowane zamiennie. „Deskowanie” historycznie wiąże się przede wszystkim z formami wykonywanymi z desek, natomiast współczesne systemy mogą wykorzystywać również sklejkę, stal i aluminium.

Czym różni się deska szalunkowa od zwykłej?

Określenie „deska szalunkowa” wskazuje przede wszystkim na zastosowanie materiału. Deska wykorzystywana do deskowania powinna pozwalać na wykonanie stabilnej formy o wymaganej geometrii i powierzchni. Nie każda przypadkowa deska będzie się do tego nadawać.

Tradycyjne deskowanie czy szalunki systemowe – co wybrać?

To zależy od wykonywanego elementu i skali robót. Szalunki systemowe są szczególnie przydatne przy powtarzalnych pracach i pozwalają usprawnić montaż. Tradycyjne deskowanie może być natomiast praktyczne przy niewielkich, pojedynczych lub nietypowych elementach.

Czy szalunek można wykorzystać ponownie?

Szalunki rozbieralne mogą być wykorzystywane wielokrotnie, jeśli pozwalają na to ich konstrukcja i stan materiału. Systemy szalunkowe są projektowane z myślą o wielu cyklach użytkowania. Szalunków traconych się nie demontuje.

Czy szalunek zawsze jest potrzebny przy betonowaniu?

Nie każdy element wymaga takiego samego sposobu formowania. Jeżeli jednak mieszanka betonowa musi zostać utrzymana w określonej geometrii do czasu uzyskania przez beton odpowiednich właściwości, potrzebna jest odpowiednia forma lub system deskowania.

Kiedy można zdjąć szalunek?

Nie ma jednej liczby dni właściwej dla każdej konstrukcji. Termin zależy m.in. od rodzaju elementu, osiągniętej wytrzymałości betonu, warunków dojrzewania, obciążeń oraz wymagań dokumentacji.

Normy i źródła

Przy wykonywaniu szalunków należy opierać się przede wszystkim na dokumentacji konkretnej konstrukcji, specyfikacji wykonawczej, wymaganiach zastosowanego systemu oraz właściwych normach.

PN-EN 13670 „Wykonywanie konstrukcji z betonu” określa ogólne wymagania dotyczące wykonywania konstrukcji z betonu. PKN wskazuje obecnie wydanie PN-EN 13670:2011 oraz poprawkę PN-EN 13670:2011/Ap1:2026-04. PN-EN 13670 w Polskim Komitecie Normalizacyjnym

PN-EN 12812 „Deskowania – wymagania dotyczące właściwości i ogólne zasady projektowania konstrukcji wsporczych” dotyczy wymagań i zasad projektowania tymczasowych konstrukcji wsporczych.

W praktyce konkretne rozwiązanie szalunku powinno być zgodne również z projektem, specyfikacją wykonawczą oraz instrukcjami producenta zastosowanego systemu szalunkowego.