Domieszki do betonu to związki chemiczne lub mineralne dodawane w niewielkich ilościach, które mogą znacząco wpłynąć na jego właściwości, takie jak wytrzymałość, odporność na warunki atmosferyczne czy czas schnięcia.
Najczęściej wyróżniamy: plastyfikatory i superplastyfikatory (upłynniacze), domieszki napowietrzające, domieszki przyspieszające wiązanie i twardnienie jak i te opóźniające te procesy oraz domieszki uszczelniające (hydrofobizujące) i mineralne (zawierające popiół lotny, pył krzemionkowy [mikrokrzemionka] czy mielony granulowany żużel wielkopiecowy).
W artykule przyjrzymy się różnorodnym składnikom, które mogą wzbogacić mieszankę betonową, poprawiając jej efektywność i zastosowanie w różnych projektach budowlanych.
Najważniejsze informacje
- Domieszki i dodatki do betonu pełnią kluczową rolę w modyfikowaniu właściwości mieszanki betonowej, wpływając na jej wytrzymałość, trwałość i urabialność.
- Skład mieszanki betonowej powinien być starannie dobrany, aby zapewnić optymalne parametry techniczne i użytkowe betonu w zależności od przeznaczenia konstrukcji.
- Właściwy dobór domieszek pozwala na poprawę cech betonu, takich jak odporność na mróz, wodoodporność, skrócenie czasu wiązania czy zwiększenie plastyczności.
- Znajomość funkcji i właściwości poszczególnych dodatków jest niezbędna do efektywnego stosowania ich w praktyce budowlanej, co przekłada się na jakość i trwałość konstrukcji.
- Eksperckie podejście do doboru składników mieszanki betonowej oraz domieszek gwarantuje bezpieczeństwo i ekonomiczność realizowanych projektów budowlanych.
Domieszki i dodatki do betonu – co to jest i jaka jest różnica?
Domieszki do betonu to chemiczne składniki dodawane w niewielkich ilościach, zwykle do 5% masy cementu. Ich głównym zadaniem jest modyfikacja właściwości mieszanki betonowej lub stwardniałego betonu. Dzięki nim można regulować czas wiązania, poprawić urabialność oraz zwiększyć szczelność i odporność na mróz oraz wodę.
Dodatki do betonu to drobnoziarniste składniki mineralne stosowane w większych ilościach, powyżej 5% masy cementu. Wpływają na strukturę betonu oraz jego właściwości fizyczne i chemiczne, poprawiając wytrzymałość, szczelność i odporność na czynniki chemiczne.
Główna różnica między domieszkami a dodatkami polega na ich funkcji i ilości stosowania:
- domieszki to chemiczne substancje używane w małych dawkach, które zmieniają właściwości mieszanki betonowej,
- dodatki to mineralne składniki dodawane w większych ilościach, wpływające na strukturę i parametry betonu.
Domieszki dzielimy na następujące grupy:
- uplastyczniające – poprawiają urabialność mieszanki,
- przyspieszające – skracają czas wiązania betonu,
- opóźniające – wydłużają czas wiązania,
- uszczelniające – zwiększają szczelność betonu,
- przeciwmrozowe – chronią beton przed uszkodzeniami spowodowanymi mrozem.
Dodatki klasyfikuje się na:
- typ I (praktycznie obojętne) – poprawiają urabialność i szczelność mieszanki,
- typ II (aktywne) – takie jak popioły lotne czy mikrokrzemionka, które modyfikują właściwości betonu.
Właściwy dobór domieszek i dodatków pozwala precyzyjnie dostosować beton do wymagań konkretnego projektu, co przekłada się na trwałość, wytrzymałość i odporność materiału na różnorodne czynniki środowiskowe.
| Typ domieszki | Dawkowanie (% masy cementu) |
Główny efekt | Zastosowanie | Norma |
| Plastyfikatory (redukujące wodę) | 0,2–0,5% | Redukcja wody 5–12% |
Poprawa urabialności, zwiększenie wytrzymałości | PN-EN 934-2 |
| Superplastyfikatory (silnie redukujące wodę) | 0,5–2,0% | Redukcja wody >12% (do 30%) |
Betony wysokowartościowe, samozagęszczalne | PN-EN 934-2 |
| Domieszki napowietrzające | 0,05–0,2% | Zawartość powietrza 4–6% |
Odporność na mróz (klasy XF2-XF4) | PN-EN 934-2 |
| Domieszki przyspieszające wiązanie | 1,0–2,0% | Skrócenie czasu wiązania o 1–3h |
Prefabrykacja, betonowanie zimowe | PN-EN 934-2 |
| Domieszki opóźniające wiązanie | 0,2–0,5% | Wydłużenie czasu wiązania o 2–6h |
Transport, wysokie temperatury, konstrukcje masywne | PN-EN 934-2 |
| Domieszki uszczelniające | 1,0–3,0% | Redukcja nasiąkliwości 50–80% |
Zbiorniki, fundamenty, konstrukcje wodne | PN-EN 934-2 |
Skład mieszanki betonowej – podstawowe składniki i rola dodatków
Mieszanka betonowa składa się z czterech kluczowych składników, z których każdy pełni istotną funkcję i wpływa na końcowe właściwości betonu.
Cement to podstawowe spoiwo hydrauliczne, które po zmieszaniu z wodą zaczyna wiązać i twardnieć, tworząc trwałą, jednolitą strukturę. Jego udział w mieszance wynosi zwykle od 10 do 20% masy całkowitej. To właśnie cement łączy pozostałe składniki, nadając betonowi wytrzymałość.
Kruszywo stanowi szkielet konstrukcji. Wyróżniamy kruszywa drobne, takie jak piasek, oraz grube – żwir czy grys. Zajmuje ono zazwyczaj od 60 do 80% objętości mieszanki. Odpowiedni dobór rodzaju i proporcji kruszywa ma kluczowe znaczenie dla wytrzymałości, trwałości oraz ograniczenia skurczu betonu.
Woda pełni rolę aktywatora procesu hydratacji cementu oraz nadaje mieszance odpowiednią plastyczność i urabialność. Ważne jest, aby jej ilość była starannie dobrana – stosunek woda/cement (w/c) zwykle mieści się w przedziale 0,4-0,6. Nadmiar wody obniża wytrzymałość i szczelność betonu, natomiast jej niedobór utrudnia obróbkę mieszanki.
Dodatki mineralne i domieszki chemiczne pozwalają modyfikować właściwości mieszanki i gotowego betonu. Przykładowo:
- dodatki mineralne, takie jak popiół lotny czy mikrokrzemionka, poprawiają szczelność oraz odporność na działanie czynników chemicznych,
- domieszki chemiczne, takie jak plastyfikatory czy przyspieszacze wiązania, wpływają na urabialność, czas wiązania oraz zwiększają odporność betonu na mróz i wodę.
Dzięki precyzyjnemu doborowi tych składników można dostosować beton do wymagań konkretnego projektu budowlanego, zapewniając mu optymalną trwałość i wytrzymałość.
Domieszki przyspieszające i opóźniające – wpływ na czas wiązania betonu
Domieszki przyspieszające mają na celu skrócenie czasu wiązania i twardnienia betonu, co umożliwia szybsze osiągnięcie wymaganej wytrzymałości i kontynuowanie prac budowlanych bez opóźnień. Zazwyczaj przyspieszają początek wiązania o 1 do 3 godzin, a zakończenie nawet o 3-5 godzin. Do najczęściej stosowanych substancji należą chlorek wapnia (CaCl2), azotany oraz tiocyjaniany. Ich zastosowanie jest szczególnie korzystne w niskich temperaturach lub przy szybkim rozformowaniu prefabrykowanych elementów.
Główne zalety domieszek przyspieszających to:
- przyspieszenie wzrostu wytrzymałości betonu,
- skrócenie czasu oczekiwania na rozformowanie,
- zwiększenie efektywności pracy w trudnych warunkach pogodowych.
Domieszki opóźniające natomiast wydłużają czas wiązania, co pozwala lepiej kontrolować proces hydratacji cementu oraz minimalizować ryzyko powstawania rys skurczowych i przegrzewania się masywnych konstrukcji betonowych. Opóźnienie początku wiązania może wynosić od 2 do 6 godzin, a zakończenia od 4 do 10 godzin. Do najczęściej stosowanych domieszek opóźniających należą lignosulfoniany, kwasy hydroksykarboksylowe oraz różnego rodzaju cukry. Są one szczególnie przydatne w wysokich temperaturach, przy dużych elementach betonowych oraz podczas długiego transportu mieszanki.
Korzyści ze stosowania domieszek opóźniających obejmują:
- stabilizację procesu hydratacji cementu,
- ograniczenie ryzyka uszkodzeń strukturalnych,
- zapewnienie równomiernego i kontrolowanego twardnienia betonu.
Wybór odpowiednich domieszek zależy od wielu czynników, takich jak:
- temperatura otoczenia podczas betonowania,
- typ i właściwości zastosowanego cementu,
- czas transportu mieszanki na plac budowy,
- specyfika technologii wykonania oraz wymogi projektowe.
Niewłaściwe stosowanie domieszek może prowadzić do zbyt szybkiego lub zbyt wolnego wiązania, co negatywnie wpływa na trwałość i jakość konstrukcji. Dlatego tak ważne jest precyzyjne dopasowanie rodzaju i dawki domieszek do konkretnych warunków realizacji projektu, aby zapewnić optymalne parametry betonu i długowieczność wykonanych elementów.
Plastyfikatory betonu – poprawa urabialności i plastyczności mieszanki
Plastyfikatory betonu to specjalistyczne domieszki chemiczne, które znacząco poprawiają urabialność mieszanki bez konieczności zwiększania ilości wody. Dzięki nim beton staje się bardziej plastyczny, co ułatwia jego formowanie oraz układanie, zwłaszcza w miejscach o skomplikowanych kształtach lub tam, gdzie występuje gęste zbrojenie.
Stosowanie tych domieszek pozwala na redukcję ilości wody zarobowej nawet o 5-12% w porównaniu do tradycyjnej mieszanki bez dodatków. Mniejsza zawartość wody przekłada się na wyższą wytrzymałość i szczelność betonu, co z kolei podnosi trwałość całej konstrukcji.
Do najczęściej stosowanych plastyfikatorów należą:
- lignosulfoniany – naturalne związki ułatwiające rozprowadzenie składników i poprawiające urabialność,
- melaminosulfoniany – chemiczne domieszki zwiększające płynność mieszanki,
- polikarboksylany – nowoczesne superplastyfikatory, które mogą obniżyć zużycie wody nawet o 30%.
Nowoczesne superplastyfikatory oparte na polikarboksylanach eterowych nie tylko podnoszą plastyczność betonu, ale również poprawiają jego jednorodność. Dzięki temu ograniczana jest segregacja składników, co ułatwia uzyskanie równomiernie zagęszczonej mieszanki o wysokiej jakości.
Dodatkowo plastyfikatory wpływają na:
- lepsze rozmieszczenie cząstek cementu w zaczynie,
- zmniejszenie ryzyka powstawania pustek powietrznych,
- wzrost odporności betonu na czynniki zewnętrzne.
Wybór odpowiedniego rodzaju plastyfikatora zależy od specyfiki projektu oraz oczekiwanych właściwości końcowego produktu. Niezwykle istotne jest także uwzględnienie kompatybilności domieszek z pozostałymi składnikami mieszanki oraz warunków, w jakich będzie stosowany beton.
Mikrokrzemionka i popioły lotne jako dodatki modyfikujące właściwości betonu
Mikrokrzemionka to bardzo drobny dodatek mineralny o średnicy cząstek około 0,1 μm, czyli około 100 razy mniejszej niż ziarna cementu. Powstaje jako produkt uboczny produkcji krzemu i stopów żelazokrzemu, a jej głównym składnikiem jest amorficzna krzemionka (SiO2) w ilości 85-95%.
Dodatek mikrokrzemionki znacząco zwiększa szczelność i wytrzymałość betonu. Stosując ją w ilości 5-10% masy cementu, można uzyskać beton o wytrzymałości na ściskanie przekraczającej 100 MPa. Ponadto mikrokrzemionka poprawia odporność betonu na działanie czynników chemicznych i mrozu. Ogranicza przenikanie chlorków oraz proces karbonatyzacji, co znacznie wydłuża trwałość konstrukcji.
Popiół lotny to mineralny dodatek pochodzący ze spalania węgla kamiennego lub brunatnego w elektrowniach. W Polsce najczęściej stosuje się popiół klasy F, charakteryzujący się niską zawartością wapnia i składający się głównie z tlenków krzemu, glinu i wapnia. Zwykle dodaje się go w ilości 15-35% masy cementu.
Popiół lotny poprawia urabialność i szczelność betonu. Działa poprzez wydłużenie czasu wiązania, zmniejszenie ciepła hydratacji oraz ograniczenie skurczu podczas twardnienia. Dzięki temu beton z popiołem lotnym jest bardziej odporny na siarczany i korozję chemiczną, co jest szczególnie ważne w agresywnych środowiskach.
Porównanie mikrokrzemionki i popiołu lotnego
| Cecha | Mikrokrzemionka | Popiół lotny |
|---|---|---|
| Aktywność pucolanowa | bardzo wysoka, szybkie wiązanie wodorotlenku wapnia | niższa, działanie wolniejsze |
| Wpływ na wytrzymałość | szybkie i znaczne zwiększenie wytrzymałości | wzrost wytrzymałości w dłuższym czasie |
| Czas działania | intensywne i szybkie | działanie długotrwałe |
| Urabialność mieszanki | umiarkowany wpływ | znacząca poprawa plastyczności i obróbki |
| Odporność chemiczna | skutecznie ogranicza przenikanie chlorków | zwiększa odporność na siarczany i korozję |
Dzięki zastosowaniu mikrokrzemionki i popiołu lotnego można precyzyjnie dostosować właściwości betonu do wymagań konkretnego projektu. Oba dodatki poprawiają wytrzymałość, szczelność oraz odporność betonu na czynniki zewnętrzne, co jest kluczowe dla trwałości i bezpieczeństwa konstrukcji.
Przykłady zastosowania mikrokrzemionki:
- Mosty: Most Øresund (Szwecja-Dania) – beton C70/85 z mikrokrzemionką
- Tunele: Tunnel Channel (Francja-UK) – shotcrete z dodatkiem SF
- Wysokościowce: Burj Khalifa (UAE) – beton C80/95 z mikrokrzemionką
Dodatki mineralne typu II do betonu
| Dodatek | Dawkowanie (% masy cementu) |
Główne właściwości | Korzyści | Norma |
| Mikrokrzemionka (pył krzemionkowy) |
5–10% | Bardzo drobna (0,1 μm) Reaktywność pucolanowa Zawartość SiO₂: 85–95% |
• Wytrzymałość >100 MPa • Bardzo wysoka szczelność • Odporność na chlorki • Ograniczenie karbonatyzacji |
PN-EN 13263-1 |
| Popiół lotny klasy F |
15–35% | Pochodzenie: spalanie węgla Niska zawartość wapnia Działanie pucolanowe |
• Poprawa urabialności • Redukcja ciepła hydratacji • Odporność na siarczany • Ograniczenie skurczu |
PN-EN 450-1 |
| Mielony żużel wielkopiecowy |
20–50% | Utajone właściwości hydrauliczne Drobne cząstki Wysoka reaktywność |
• Wysoka wytrzymałość końcowa • Szczelność • Odporność chemiczna • Redukcja temperatury |
PN-EN 15167-1 |
Domieszki uszczelniające i przeciwmrozowe – zwiększenie trwałości i odporności betonu
Domieszki uszczelniające znacząco poprawiają szczelność betonu, co przekłada się na jego zwiększoną odporność na działanie wody oraz agresywnych czynników chemicznych. Ich główne mechanizmy działania to:
- redukcja porów kapilarnych w strukturze betonu,
- polepszenie mikrostruktury mieszanki betonowej,
- ograniczenie przenikania wilgoci i substancji szkodliwych.
Najczęściej stosuje się domieszki bazujące na związkach krzemoorganicznych, żywicach, mydłach metalicznych, bitumie lub mikrokrzemionce. Dzięki nim nasiąkliwość betonu może zmniejszyć się nawet o 50-80% w porównaniu z betonem bez dodatków. To z kolei przekłada się na dłuższą żywotność konstrukcji i skuteczniejszą ochronę zbrojenia przed korozją.
Domieszki przeciwmrozowe umożliwiają prowadzenie robót betonowych w temperaturach sięgających nawet -10°C. Ich działanie opiera się na:
- obniżeniu punktu zamarzania wody w mieszance betonowej,
- przyspieszeniu procesu wiązania cementu,
- zapobieganiu uszkodzeniom spowodowanym przez zamarzającą wodę.
Dzięki nim beton staje się bardziej odporny na cykle zamrażania i rozmrażania. To szczególnie istotne w przypadku konstrukcji narażonych na trudne warunki atmosferyczne. Beton z domieszkami przeciwmrozowymi może osiągnąć klasę odporności F150, co oznacza wytrzymałość na co najmniej 150 takich cykli — wymóg często spotykany w infrastrukturze drogowej i mostowej.
Warto podkreślić różnice między tymi dwoma rodzajami domieszek:
- domieszki uszczelniające przede wszystkim chronią beton przed wilgocią oraz agresywnym działaniem chemikaliów,
- domieszki przeciwmrozowe zabezpieczają go przed negatywnymi skutkami niskich temperatur i powtarzających się cykli mrozu.
W praktyce często stosuje się je łącznie, zwłaszcza w konstrukcjach, które muszą sprostać zarówno wilgotnym, jak i mroźnym warunkom. Takie połączenie pozwala maksymalnie wydłużyć trwałość betonu oraz zwiększyć jego odporność na wodę i niskie temperatury.
Włókna stalowe i polimerowe w betonie – zbrojenie rozproszone i jego zalety
Włókna stalowe pełnią funkcję zbrojenia rozproszonego w betonie, znacząco poprawiając jego wytrzymałość na rozciąganie oraz zwiększając odporność na udary i powstawanie zarysowań. Mają długość od 30 do 60 mm i średnicę 0,3-1 mm. Typowe dozowanie wynosi 20-40 kg na metr sześcienny mieszanki betonowej. Dzięki temu beton staje się bardziej odporny na pęknięcia i lepiej radzi sobie z obciążeniami dynamicznymi.
Włókna polimerowe, najczęściej polipropylenowe (PP), ograniczają skurcz plastyczny i wzmacniają odporność betonu na mikropęknięcia. Ich długość wynosi od 6 do 40 mm, a dozowanie to około 0,6-1,5 kg/m³. Te syntetyczne dodatki zwiększają trwałość betonu oraz poprawiają jego zachowanie pod wpływem naprężeń wewnętrznych.
Zbrojenie rozproszone polega na równomiernym rozmieszczeniu włókien w całej objętości mieszanki betonowej. Włókna przejmują naprężenia rozciągające i skutecznie hamują rozwój rys, co przekłada się na:
- większą odporność betonu na pękanie,
- lepsze właściwości przy obciążeniach dynamicznych i udarowych,
- wyższą wytrzymałość na zginanie.
Beton z włóknami stalowymi lub polimerowymi wykazuje nawet 2-4-krotnie większą odporność na zarysowania w porównaniu z betonem bez zbrojenia włóknistego. Po spękaniu zachowuje też znacznie wyższą wytrzymałość na rozciąganie, co potwierdzają najnowsze badania i normy branżowe.
Kluczowe parametry włókien
- Włókna stalowe: długość 30-60 mm, średnica 0,3-1 mm, dozowanie 20-40 kg/m³,
- Włókna polimerowe (PP): długość 6-40 mm, dozowanie 0,6-1,5 kg/m³.
Zastosowania betonu ze zbrojeniem rozproszonym
- posadzki przemysłowe o dużym natężeniu ruchu,
- nawierzchnie drogowe poddawane dynamicznym siłom,
- prefabrykaty wymagające wysokiej trwałości,
- elementy tuneli i konstrukcje narażone na uderzenia oraz drgania.
Wybór między włóknami stalowymi a polimerowymi zależy od specyfiki projektu. Włókna stalowe są preferowane tam, gdzie kluczowa jest wysoka wytrzymałość mechaniczna i odporność na udary. Natomiast włókna polimerowe sprawdzają się lepiej w ograniczaniu mikropęknięć oraz zwiększaniu trwałości powierzchniowej betonu.
Klasy ekspozycji betonu i wymagane domieszki / dodatki
Źródło: Opracowanie na podstawie norm PN-EN 934-2, PN-EN 206:2016, PN-EN 13263-1 (styczeń 2026)
| Klasa ekspozycji (wg PN-EN 206) |
Warunki środowiskowe | Zalecane domieszki/dodatki | Dodatkowe wymagania |
| XF2, XF3, XF4 | Zamrażanie/rozmrażanie z solami odladzającymi | • Domieszki napowietrzające • Plastyfikatory |
Zawartość powietrza: 4–8% w/c ≤ 0,45–0,55 |
| XA1, XA2, XA3 | Agresja chemiczna (siarczany, kwasy) | • Mikrokrzemionka • Popiół lotny • Domieszki uszczelniające |
Cement odporny na siarczany w/c ≤ 0,45–0,55 |
| XD1, XD2, XD3 | Chlorki (sole odladzające) | • Mikrokrzemionka • Domieszki uszczelniające • Domieszki napowietrzające |
Wysoka szczelność w/c ≤ 0,45–0,55 Otulina zbrojenia ≥40 mm |
| XS1, XS2, XS3 | Chlorki z wody morskiej | • Mikrokrzemionka • Żużel wielkopiecowy • Domieszki uszczelniające |
Cement portlandzki żużlowy w/c ≤ 0,45 Otulina zbrojenia ≥45 mm |
FAQ – Najczęściej zadawane pytania o dodatki do betonu
Jaka jest różnica między domieszkami a dodatkami do betonu?
Domieszki to chemiczne składniki dodawane w małych ilościach (do 5% masy cementu), które modyfikują właściwości mieszanki betonowej – np. plastyfikatory czy przyspieszacze. Dodatki to mineralne składniki stosowane w większych ilościach (powyżej 5% masy cementu), takie jak popiół lotny czy mikrokrzemionka, które wpływają na strukturę i parametry betonu.
Kiedy stosować domieszki przyspieszające, a kiedy opóźniające?
Domieszki przyspieszające stosuje się w niskich temperaturach lub gdy potrzebne jest szybkie rozformowanie elementów (np. w prefabrykacji). Domieszki opóźniające wykorzystuje się w wysokich temperaturach, przy długim transporcie mieszanki oraz w masywnych konstrukcjach, aby zapobiec przegrzewaniu i powstawaniu rys skurczowych.
Czy plastyfikatory mogą całkowicie zastąpić wodę w betonie?
Nie, plastyfikatory nie zastępują wody, ale pozwalają na jej redukcję o 5-12% (plastyfikatory) lub nawet 30% (superplastyfikatory) przy zachowaniu odpowiedniej konsystencji. Dzięki temu beton osiąga wyższą wytrzymałość i szczelność przy lepszej urabialności.
Jakie korzyści daje zastosowanie mikrokrzemionki w betonie?
Mikrokrzemionka znacząco zwiększa szczelność i wytrzymałość betonu (możliwe jest osiągnięcie powyżej 100 MPa), poprawia odporność na czynniki chemiczne i mróz, ogranicza przenikanie chlorków oraz proces karbonatyzacji. Jest szczególnie ceniona w betonach wysokowartościowych i konstrukcjach wymagających dużej trwałości.
Dzięki zastosowaniu zbrojenia rozproszonego można uzyskać beton o znacznie lepszych właściwościach mechanicznych i dłuższej żywotności, często eliminując potrzebę stosowania tradycyjnej siatki lub prętów zbrojeniowych.
Bibliografia:
Normy i dokumenty techniczne:
1. PN-EN 934-2+A1:2012 – Domieszki do betonu, zaprawy i zaczynu. Część 2: Domieszki do betonu. Definicje, wymagania, zgodność, znakowanie i etykietowanie.
2. PN-EN 206:2016 (z krajowym uzupełnieniem PN-B-06265) – Beton. Wymagania, właściwości, produkcja i zgodność.
3. PN-EN 13263-1+A1:2010 – Pył krzemionkowy do betonu. Część 1: Definicje, wymagania i kryteria zgodności.
Artykuły naukowe i publikacje branżowe:
4. Nocuń-Wczelik, W. (2005) „Pył krzemionkowy – właściwości i zastosowanie w betonie”. Kraków: Stowarzyszenie Producentów Cementu.
5. Domieszki do betonu – https://inzynierbudownictwa.pl/domieszki-do-betonu-2/
6. Domieszki do betonów. Charakterystyka według normy PN-EN 934-2+A1:2012 – https://www.izolacje.com.pl/artykul/chemia-budowlana/166806,domieszki-do-betonow
7. Domieszki i dodatki do betonów. Maria Szruba, 2017. https://nbi.com.pl (dostęp do pełnego artykułu przez stronę wydawcy)
8. Domieszki do betonu*. Materiały techniczne – https://www.heidelbergmaterials.pl/sites/default/files/assets/document/a4_-_domieszki_do_betonu.pdf
